1. Sarrera
Gipuzkoako kirol federatua klub sare zabal batean oinarritzen da. Klub horiek, kirol jarduera sustatzeaz gain, gizartean eta komunitatean ere funtzio garrantzitsua betetzen dute. Hala ere, lehiaketa, entrenamendu edo jarduera bakoitzaren atzean askotan ikusten ez den errealitate bat dago: ehunka pertsonak, modu boluntarioan, euren denboraren zati bat eskaintzen diote erakunde horiek zuzentzeari eta haien jarduera bermatzeari.
Presidenteek, idazkariek, diruzainek eta batzordekideek kirol antolakuntzatik harago doazen ardurak hartzen dituzte beren gain. Aurrekontuak kudeatzen dituzte, dirulaguntzak izapidetzen dituzte, legezko betebeharrak betetzen dituzte, entrenatzaileak eta kirolariak koordinatzen dituzte, kluba erakundeen aurrean ordezkatzen dute eta haren etorkizuna baldintzatzen duten erabakiak hartzen dituzte. Lan hori gabe, kirol elkarteen eredua nekez izango litzateke iraunkorra.
Azken urteotan, gainera, kluben kudeaketa gero eta konplexuagoa bihurtu da. Adingabeen babesa, berdintasuna, gardentasuna, datuen babesa edo dirulaguntza publikoen justifikazioa bezalako eskakizunek nabarmen handitu dute zuzendaritza-batzordeen administrazio-karga. Eusko Jaurlaritzak berak ere errealitate hori aitortu du, kirol kluben eta federazioen kudeaketa errazteko gida espezifikoak argitaratuz.
Era berean, boluntariotza ere aldaketa garaian dago. Gizartearekiko konpromisoa handia izaten jarraitzen duen arren, gero eta zailagoa da hainbat urtez ardura egonkorrak hartzeko prest dauden pertsonak aurkitzea. Joera horrek zuzenean eragiten die kirol klubei, haien jarduna, neurri handi batean, boluntarioen inplikazioaren mende baitago.
Testuinguru horretan, ikuspegi estrategikotik ia aztertu ez den galdera bat sortzen da: prest al daude Gipuzkoako kirol klubak zuzendaritza-batzordeetako belaunaldi-erreleboa bermatzeko?
Azterketa honek hipotesi argi bat du abiapuntu: Gipuzkoako kirol elkarteen iraunkortasunerako arrisku nagusia ez da finantzaketa bakarrik, klubak gidatzen dituzten pertsonen belaunaldi-erreleboa bermatzeko zailtasuna baizik.
Ez da sistemak egoera kritikoa bizi duela esatea, baizik eta haren etorkizuna baldintza dezakeen joera bat aztertzea. Gipuzkoako kirolaren etorkizuna ez da kirolari berriak prestatzean soilik oinarrituko; klubak kudeatzeko ardura hartzeko eta haien jarraipena bermatzeko prest egongo den belaunaldi berri bat erakartzeko gaitasunaren mende ere egongo da.
2. Borondatezko konpromisoan oinarritutako eredua
Gipuzkoako kirol federatua, neurri handi batean, borondatezko konpromisoan oinarritutako kudeaketa-eredu baten gainean eraiki da. Kirol jardueratik harago, klubak modu altruistan zuzendaritza-lanak bere gain hartu eta erakundearen jarduna bermatzeko denboraren zati bat eskaintzen duten pertsonei esker funtzionatzen dute.
Errealitate hori ez da Gipuzkoakoa bakarrik, baina euskal kirol ereduaren indargune nagusietako bat da. Presidenteek, idazkariek, diruzainek eta batzordekideek ahalbidetzen dute denboraldi bakoitzean entrenamenduak, lehiaketak, joan-etorriak, batzarrak eta gizarte-jarduerak antolatzea. Haien lana, oro har, ikusgarritasun mediatikotik kanpo egiten da, baina ezinbestekoa da edozein kluben jarraipena bermatzeko.
Erakundeek ere aitortu dute pertsona horien garrantzia. Eusko Jaurlaritzak eta hiru foru aldundiek 2018an kirol klubak sortu eta kudeatzeko gida espezifiko bat argitaratu zuten. Bertan azpimarratzen zen urtero pertsona askok zuzendaritza-karguak hartzen dituztela kirol-kudeaketan aurretiazko esperientziarik izan gabe, gero eta konplexuagoa den esparru juridiko eta administratibo bati aurre egin behar diotelarik.
Boluntariotzarekiko mendekotasun hori izan da, historikoki, kirol elkarteen ereduaren abantaila handienetako bat. Baliabide mugatuekin kirol-proiektu sendoak garatzeko aukera eman du, eta kluben eta haien ingurune sozialaren arteko lotura estua sendotu du. Hala ere, ahulgune bat ere badakar: ardura horiek hartzen dituzten pertsonen artean belaunaldi-erreleborik ez dagoenean, erakundearen egonkortasuna kolokan jartzen hasten da.
Horregatik, erronka ez da soilik kirolari berriak erakartzea edo lizentzia kopurua handitzea. Funtsezkoa da, halaber, kluben kudeaketa posible egiten duten pertsonen jarraipena bermatzea. Zuzendaritza-ardurak hartzeko prest dagoen jenderik gabe, baita sendotuen dauden kirol-proiektuek ere zailtasunak izan ditzakete etorkizuna bermatzeko.
Ondorioz, belaunaldi-erreleboa ez da adinarekin lotutako arazo gisa ulertu behar, antolakuntzaren iraunkortasunarekin lotutako erronka gisa baizik. Klub batek berritzeko izango duen gaitasuna, neurri handi batean, erakundearen zuzendaritzan parte hartu nahi duten pertsona berriak erakartzeko, prestatzeko eta bidelagun izateko duen ahalmenaren araberakoa izango da. Horrela bakarrik izango da posible hamarkadetan Gipuzkoako kirolaren oinarrietako bat izan den eredua etorkizunean ere mantentzea.
3. Gaur egun, klub bat kudeatzea ez da duela hogei urte bezalakoa
Belaunaldi-erreleboa gero eta zailagoa bada, ez da soilik gizartean parte hartzeko moduak aldatu direlako. Arrazoi nagusietako bat beste hau da: gaur egun kirol klub bat zuzentzeak duela bi hamarkada baino ardura eta eskakizun handiagoak eskatzen ditu.
Lehen, zuzendaritza-batzordeen jarduera nagusia kirol antolaketa eta erakundearen oinarrizko kudeaketa ekonomikoa ziren. Gaur egun, ordea, zeregin horiek nabarmen zabaldu dira. Indarrean dagoen araudiak klubak hainbat arlotara egokitzera behartzen ditu, besteak beste, adingabeen babesa (LOPIVI), berdintasuna, datuen babesa, arriskuen prebentzioa, gardentasuna, dirulaguntzen justifikazioa edo administrazio-betebeharrak betetzera.
Horri guztiori eraldaketa digitala gehitu behar zaio. Sare sozialen bidezko komunikazioa, federazioen plataformen kudeaketa, online izen-emateak, webguneak edo administrazioekin harreman elektronikoa eguneroko lanaren parte dira gaur egun klub gehienetan.
Bilakaera horrek kudeaketaren profesionalizazioa areagotu du, nahiz eta erakunde gehienek oraindik ere zuzendaritza-batzordeetako boluntarioen lanari esker jarduten duten. Hor sortzen da paradoxa: gero eta espezializazio handiagoa eskatzen zaie, kasu gehienetan, lan hori modu altruistan egiten duten eta familia- nahiz lan-bizitzarekin uztartzen duten pertsonei.
Erakundeek ere badakite egoera hori existitzen dela. Gipuzkoako Foru Aldundiak berak aitortzen du klubek eta federazioek gero eta eskakizun handiagoei egin behar dietela aurre, hala nola gobernantza ona, berdintasuna, desgaitasuna, euskara edo haurren babesa bezalako arloetan. Horrek nabarmen handitu du kirol-kudeaketaren konplexutasuna.
Egoera horrek eragin zuzena du belaunaldi-erreleboan. Zuzendaritza-kargu batek zenbat eta ardura handiagoa izan, orduan eta zailagoa da hura hartzeko prest dagoen norbait aurkitzea. Erronka, beraz, ez da soilik zuzendaritza-batzordea uzten duten pertsonak ordezkatzea; gero eta denbora, ezagutza eta antolakuntza-gaitasun handiagoa eskatzen duen testuinguru batean egitea baizik.
4. Zergatik da hain zaila belaunaldi-erreleboa bermatzea?
Ez dago kirol klubetako zuzendaritza-batzordeak berritzeko zailtasunak azaltzen dituen arrazoi bakar bat. Fenomeno konplexua da, eta bertan faktore sozialek, antolakuntzakoek eta kulturalek bat egiten dute, erakundeen kudeaketan profil berriak sartzea zailduz.
Faktorerik agerikoenetako bat zuzendaritza-batzorde askoren zahartzea da. Klub askotan, pertsona berberak urteak —eta batzuetan hamarkadak— daramatzate ardura-karguetan. Arazoa ez da adina, ordezkorik eza baizik. Kasu askotan, klubaren buru izaten jarraitzen dute, erreleboa hartzeko prest dagoen inor aurkitzen ez dutelako.
Horri gehitu behar zaio klub baten kudeaketa bizitza pertsonalarekin eta profesionalarekin uztartzeko zailtasuna. Lanaldiak, familia-ardurak eta aisialdiko ohitura berriek epe luzeko konpromisoak hartzeko denbora murrizten dute. Jarduera puntual batean boluntario gisa parte hartzea erraza izan daitekeen arren, lau edo bost urtez zuzendaritza-kargu bat hartzeak askoz dedikazio handiagoa eskatzen du.
Elkartegintzarekiko konpromisoa ulertzeko modua ere aldatu egin da. Belaunaldi berriek kirol-proiektuetan parte hartzen jarraitzen dute, baina normalean denboran mugatutako lankidetza zehatzagoak bilatzen dituzte. Ardura iraunkorrak hartzeko prestasuna txikiagoa da duela hamarkada batzuk baino, eta joera hori boluntariotzaren eta elkartegintzaren beste esparru batzuetan ere antzematen da.
Beste faktore erabakigarri bat kudeaketaren gero eta konplexutasun handiagoa da. Klub bat zuzentzeak prest ez dauden arlo juridiko, ekonomiko edo administratiboei aurre egitea eskatzen duelako pertzepzioak sarrera-oztopo gisa jardun dezake. Akatsak egiteko beldurrak edo erantzukizun legalak hartzeko kezkak, zenbaitetan, zuzendari berrien parte-hartzea eragozten du.
Azkenik, bada hain ikusgarria ez den baina garrantzi handia duen beste faktore bat: zuzendaritza-batzordeek jasotzen duten aitortza urria. Haien lana ia oharkabean igarotzen da klubak normaltasunez funtzionatzen duen bitartean, eta arazo bat sortzen denean bakarrik bihurtzen da ikusgarri. Gizarte-aitortza eskas horrek ere zaildu egiten du zuzendaritza-ardurak hartzeko prest dauden pertsonak erakartzea.
Faktore horien guztien ondorioz, belaunaldi-erreleboa ez dago jada pertsonen borondatearen mende soilik. Egiturazko erronka bihurtu da, klubek beren lidergoa berritzeko eta epe ertain eta luzera jarraipena bermatzeko duten gaitasunean eragin zuzena duena.
5. Gipuzkoako kirolarentzako arriskuak
Zuzendaritza-batzordeetan belaunaldi-erreleborik ez egotea ez da berehalako arazoa klub gehienentzat, baina joera horrek denboran irauten badu, kirol elkarteen iraunkortasunerako mehatxu bihur daiteke. Ondorioak, normalean, pixkanaka agertzen dira, eta horregatik bertatik askotan oharkabean pasatzen dira egoera iraultzea zail bihurtzen den arte.
Lehen arriskua kirol-proiektu batzuen jarraipena galtzea da. Zuzendaritza-batzorde batek ordezkorik aurkitzen ez duenean, klubak bere jarduera murriztu behar izan dezake, lehiaketa jakin batzuk antolatzeari utzi edo, kasurik larrienean, jarduera bertan behera utzi. Egoera horiek orokortuta ez badaude ere, bereziki tamaina txikiko klubetan ager daitekeen ahulgune baten adierazgarri dira.
Beste arrisku nabarmen bat arduren metaketa da. Klub askotan, pertsona gutxi batzuek kudeaketa-lan gehienak beren gain hartzen dituzte. Mendekotasun horrek erakundearen eguneroko jarduna zailtzen du pertsona horietako batek proiektua uzten duenean, eta, aldi berean, ideia berriak edo lan egiteko modu berriak txertatzeko gaitasuna mugatzen du.
Horri gehitu behar zaio urteetan pilatutako ezagutza galtzeko arriskua. Lehiaketak antolatzen, administrazioekin harremanak kudeatzen, ekonomia zuzentzen edo baliabideak lortzen metatutako esperientzia balio handiko ondare ukiezina da. Ezagutza hori modu planifikatuan transmititzen ez bada, belaunaldi-erreleboa askoz konplexuagoa bihurtzen da, eta zuzendaritza berrien egokitzapena hainbat denboralditan luzatu daiteke.
Berrikuntza-gaitasunean ere izan dezake eragina zuzendaritza berritzerik ezak. Profil berriak erakartzeak ez du kudeaketaren jarraipena bermatzen bakarrik; digitalizazioarekin, komunikazioarekin, babesleak erakartzearekin edo gizartean parte hartzeko modu berriak garatzearekin lotutako gaitasunak ere ekar ditzake.
Azkenik, gobernu-organoak berritzeko zailtasunak dituen kirol-sare batek administrazio publikoekiko mendekotasuna handitzeko arriskua du. Erakundeen babesa ezinbestekoa izaten jarraituko du, baina nekez ordezkatu ahal izango du klubek historikoki boluntariotzaren eta herritarren parte-hartzearen bidez izan duten lidergoa.
Beraz, erronka ez da soilik klub edo kirol-lizentzien kopuruari eustea. Gipuzkoako kirolak gizarte zibiletik antolatzeko duen gaitasuna mantentzea da benetako helburua, hori posible egiten duten erakundeak zuzentzeko ardura hartzeko prest dauden pertsonak beti egongo direla bermatuz.
6. Belaunaldi-erreleboa bultzatzeko aukerak
Diagnostikoak erronka garrantzitsuak agerian uzten baditu ere, belaunaldi-erreleboak aukera paregabea eskaintzen du Gipuzkoako kirol eredua indartzeko. Zuzendaritza-batzordeen berritzea ez da arduradunen zahartzearen ondoriozko behar huts gisa ulertu behar; gero eta aldakorragoa den testuinguru batera egokitzeko aukera gisa ere bai.
Aukera nagusietako bat kudeaketan parte hartzen duten profilen aniztasuna handitzea da. Tradizionalki, zuzendaritza-batzorde askok klubarekin urte luzez lotuta egon diren pertsonak izan dituzte kide. Esperientzia horri uko egin gabe, komunikazioan, ekonomia-kudeaketan, teknologian edo baliabideen erakarpenean ezagutza duten profil berriak gehitzeak erabakiak aberastu eta erakundea sendotu dezake.
Digitalizazioak ere lan-karga arintzen lagun dezake. Dokumentuak kudeatzeko tresnek, komunikazio-plataformek, prozesuen automatizazioak edo adimen artifizialeko aplikazioek duela urte batzuk ordu asko eskatzen zituzten administrazio-lanak sinplifikatzeko aukera ematen dute. Irtenbide horiek aprobetxatzeak erakargarriago bihur dezake zuzendaritza-batzordeetan parte hartzea.
Beste jardun-ildo garrantzitsu bat belaunaldi-erreleboa aurrez planifikatzea da. Klub askotan, berritzea zuzendaritza batek kargua uzten duenean bakarrik gertatzen da. Hala ere, etorkizunean ardurak hartzeko gaitasuna duten pertsonak garaiz identifikatzeak, pixkanaka kudeaketan inplikatzeak eta ezagutzaren transmisioa errazteak nabarmen murriztu ditzake lidergo-aldaketaren zailtasunak.
Era berean, funtsezkoa da zuzendari boluntarioaren figura aitortu eta balioestea. Haien lana ikusgarri egiteak, publikoki aitortzeak eta gizartearentzat duen balioa azpimarratzeak lagundu dezake pertsona gehiagok ardura hori komunitateari ekarpena egiteko modu baliagarri eta aberasgarri gisa ikusten.
Azkenik, belaunaldi-erreleboaren erronka ez dagokie klub bakarrik. Federazioek, administrazio publikoek eta kirol ekosistemako gainerako eragileek ere zeregin garrantzitsua izan dezakete prestakuntza-programen, laguntza-prozesuen eta jardunbide egokien trukearen bidez, kirol-kudeaketan pertsona berriak sartzea errazteko.
Mehatxu bat baino gehiago, belaunaldi-erreleboa aukera izan daiteke klub irekiagoak, anitzagoak eta datozen urteetako erronkei aurre egiteko prestatuagoak eraikitzeko. Horretarako, ezinbestekoa izango da arazoari aurrea hartzea eta ulertzea erakundeak gidatzen dituzten pertsonen berritzea kirol elkarteen iraunkortasunaren parte dela.
7. Hiru agertoki Gipuzkoako kirolarentzat
Zuzendaritza-batzordeetako belaunaldi-erreleboaren bilakaerak neurri handi batean baldintzatuko du kirol elkarteen egokitzeko gaitasuna datozen urteetan. Klub bakoitzaren etorkizuna aurreikustea ezinezkoa bada ere, hiru agertoki posible marraztu daitezke.
1. agertokia: erreleborik gabeko jarraipena
Agertoki honetan, zuzendaritza-batzordeen berritzea zailtasunez egiten jarraitzen da. Pertsona berberek euren agintaldiak luzatzen dituzte hautagaitzarik ez dagoelako, eta arduren kontzentrazioa pixkanaka handitzen doa.
Epe laburrean, kluben jardunak apenas nabaritzen du egoera hori. Hala ere, epe ertainera zailtasunak areagotzen dira jarduera jakin batzuk mantentzeko, lehiaketak antolatzeko edo proiektu berriak martxan jartzeko. Klub batzuek jarduera murrizten dute, eta beste batzuek arazo larriak dituzte etorkizuna bermatzeko.
2. agertokia: berritze progresiboa
Klubak belaunaldi-erreleboa lehenago planifikatzen hasten dira, eta profil berriak pixkanaka txertatzen dituzte. Zuzendaritza uzten dutenen esperientzia eta belaunaldi gazteagoen ekarpena batera doaz, trantsizio ordenatua eta urteetan pilatutako ezagutzaren transmisioa erraztuz.
Zailtasun batzuk mantentzen diren arren, erakunde gehienek egokitzeko gai dira, beren egonkortasuna arriskuan jarri gabe. Prestakuntzak eta laguntzak gero eta garrantzi handiagoa hartzen dute prozesu horretan.
3. agertokia: gobernantza-ereduaren eraldaketa
Hirugarren agertokiak aldaketa sakonagoa planteatzen du. Klubek beren antolakuntza-ereduak berrikusten dituzte, ardurak hobeto banatzeko, digitalizazioak eskaintzen dituen aukerak baliatzeko eta gaitasun osagarriak dituzten profil anitzagoak txertatzeko.
Kudeaketa ez dago jada pertsona gutxi batzuen mende, baizik eta egitura irekiago, elkarlanekoago eta iraunkorragoetan oinarritzen da. Belaunaldi-erreleboa ez da arazo puntual bat izaten, baizik eta erakundearen kulturaren parte den etengabeko prozesu bat.
Hurrengo denboralditik harago begiratzea
Historian zehar, Gipuzkoako kirolak gizartearen aldaketetara egokitzeko gaitasun handia erakutsi du. Belaunaldi-erreleboaren erronka ez da salbuespena izango. Agertoki baten edo bestearen arteko aldea, neurri handi batean, klubek, federazioek eta erakundeek dagoeneko agerian dagoen errealitate honi aurrea hartzeko izango duten gaitasunaren araberakoa izango da.
Galdera estrategikoa ez da gaur egungo zuzendaritzek kargua uzten dutenean klubak nork zuzenduko dituen soilik. Benetako erronka da bihar ardura hori hartuko duten pertsonak gaurtik prestatzen hastea.
8. Ondorioak
Gipuzkoako kirol elkarteek erronka garrantzitsu bati egin behar diote aurre, orain arte finantzaketak, kirol instalazioek edo kirol-lizentzien hazkundeak baino arreta txikiagoa jaso duen arren. Hala ere, klubak zuzentzen dituzten pertsonen belaunaldi-erreleboa bermatzea izango da datozen urteetan egungo kirol eredua iraunarazteko gako nagusietako bat.
Kudeaketaren gero eta konplexutasun handiagoak, gizartean parte hartzeko moduen aldaketek eta profil berriak erakartzeko zailtasunek beharrezkoa egiten dute gai hau ikuspegi estrategikotik lantzea. Ez da zuzendaritza-batzordeak uzten dituzten pertsonak ordezkatzea bakarrik; ardura hori hartu nahi eta hartu ahal izango duten belaunaldi berrientzako baldintzak sortzea baizik.
Aldi berean, erronka honek aukera ere eskaintzen du kluben gobernantza modernizatzeko. Belaunaldi-erreleboa planifikatzeak, ardurak hobeto banatzeak, tresna digitalak baliatzeak eta profil anitzagoak kudeaketan txertatzeak erakundeen iraunkortasuna sendotu eta etorkizuneko aldaketen aurrean erresilienteago bihur ditzake.
Gaur-gaurkoz Gipuzkoan arazoaren benetako dimentsioa zehazteko azterlan espezifikorik ez dagoen arren, boluntariotzan antzemandako joerek, administrazio-eskakizunen hazkundeak eta klub askoren eguneroko esperientziak norabide berean erakusten dute: belaunaldi-erreleboa Gipuzkoako kirolaren lehentasunen artean kokatu behar da.
Azken finean, kirol federatuaren etorkizuna ez da kirolari gehiago prestatzean edo lizentzia kopurua handitzean bakarrik oinarrituko. Ikusten ez den baina ezinbestekoa den beste elementu baten mende ere egongo da: kluben lidergoa hartzeko prest dauden pertsonak izatea eta hamarkadetan egindako lana etorkizuneko belaunaldiek jarraitzea bermatzea.